शु. आ. सम्बाददाता
रौतहट ,२६ असोज
नेपालीहरूको महान् पर्व दीपावली, तिहार र छठ नजिकिँदै गर्दा तराई-मधेश क्षेत्रका कुम्हाल (कुमाले/कुम्भकार) समुदायका बस्तीहरूमा यतिबेला माटोका भाँडाकुँडा बनाउने परम्परागत कामको चटारो सुरु भएको छ। वर्षभरि खासै काम नपाउने यो सीमान्तकृत समुदायका लागि यी दुई पर्व वर्षभरिको कमाइ र पुस्तौँदेखिको सीप जोगाउने महत्त्वपूर्ण अवसर बनेको हो ।
तराईका धनुषा, महोत्तरी, सिराहा, सुनसरी, रौतहटलगायतका जिल्लाहरूमा कुम्हाल समुदाय बिहानैदेखि साँझसम्म चर्को घाममा माटो मुछ्ने, पाङ्ग्रा (चक्र) चलाउने, भाँडालाई आकार दिने र त्यसलाई पोलेर तयार पार्ने काममा व्यस्त छन्। माटो, पानी र श्रमको तालमेलबाट बनेका दियो, कलश र अन्य पूजा सामग्रीहरूले नै नेपालीहरूको सांस्कृतिक पर्वलाई पूर्णता दिने गर्छन्।
तिहार र छठ: कुम्हाल समुदायको आशाको सिजन
कुम्हाल समुदाय परम्परागत रूपमा माटाका भाँडा बनाउने पेशासँग जोडिएको छ। उनीहरूका हातबाट बनेका दियो, कलश, धूपदानी, घडा, छ्याँची (दही जमाउने भाँडा), ढकना, ठेकुवा भाँडा र चुलोका सरसामान सदियौँदेखि नेपाली संस्कृति र संस्कारको अभिन्न अंग रहँदै आएका छन्।
तिहार: उज्यालोको पर्व तिहारमा घर-घरमा बालिने माटाको दियो (पाला) ले विशेष धार्मिक महत्व राख्छ। यसलाई धनकी देवी लक्ष्मीको स्वागत र शुभताको प्रतीक मानिन्छ।
छठ: मिथिला क्षेत्रको महान् पर्व छठमा माटाका सामग्रीहरूको प्रयोग अनिवार्य मानिन्छ। छठको पूजामा माटोको कलश, दियो, सूप, ठेकुवा भाँडा, माटोको हात्ती तथा अरघका सामग्रीहरू बिना पूजा पूर्ण हुँदैन। नयाँ माटोका भाँडा प्रयोग गर्दा पूजा पवित्र हुने धार्मिक विश्वास छ।
चाडपर्वका विधिहरूमा माटाको भाँडाको अनिवार्य प्रयोग भएका कारण यस समयमा बजारमा माटाका भाँडाको माग अत्यधिक हुन्छ। सिराहाका एक कुम्हाल युवा अर्जुन पण्डितका अनुसार, दसैँ सकिएसँगै तिहार र छठका लागि भाँडा बनाउन उनीहरूको पूरै परिवार व्यस्त हुन्छ। “वर्षभरिमा सबैभन्दा बढी माटाका भाँडा यही समयमा बिक्छ,” उनी भन्छन्, “यही एक महिनाको कमाइले नै वर्षभरिको खर्च जोहो गर्नुपर्छ।” कतिपय कुम्हाल परिवारले यस सिजनमा खर्च कटाएर ५० हजारदेखि एक लाख रुपैयाँसम्म बचत गर्ने गरेको अनुभव सुनाउँछन्।
संकटमा परम्परागत पेशा: संघर्ष र चुनौती
वर्षभरिको कमाइको मुख्य आधार यी चाडपर्वहरू बने पनि, कुम्हाल समुदायको परम्परागत पेशा भने आधुनिकीकरणको चपेटामा परेको छ।
बढ्दो चुनौती: बजारमा प्लास्टिक, स्टील र अन्य धातुका भाँडाहरूको प्रयोग बढेका कारण दैनिक उपभोगमा माटाका भाँडाहरूको माग ह्वात्तै घटेको छ। पूजापाठ र चाडपर्वमा मात्र सीमित हुँदा वर्षभरि यो समुदायलाई जीविकोपार्जनमा समस्या हुने गरेको हो ।
मेहनत अनुसारको मूल्य नपाउनु: माटोका सामग्री बनाउन धेरै परिश्रम र समय लाग्छ। माटो ल्याउने, मुछ्ने, भाँडालाई आकार दिने, सुकाउने र पोल्ने सबै प्रक्रियामा ठूलो शारीरिक श्रम खर्च हुन्छ, तर उत्पादित सामग्रीले उचित मूल्य नपाएको कुम्हालहरूको गुनासो छ। यमुनामाई गाउँपालिका वडा नं ४ सरुअठाका का प्रताप पण्डित भन्छन्, “पहिले हाम्रो गुजाराको पेशा नै यही थियो, अब प्लास्टिकका भाँडाले बजार खाएपछि पेशा चाडपर्वमा खुम्चिएको हो । माटो र मेहनतअनुसारको आम्दानी हुँदैन।”
पुस्ता हस्तान्तरणमा समस्या: नयाँ पुस्ताले पुर्ख्यौली पेशामा मेहनत अनुसारको प्रतिफल नदेखेपछि वैकल्पिक रोजगारीतर्फ आकर्षित हुन थालेका छन्। फलतः धेरै नेपाली कुम्हालहरूले पेशा छाड्दा बजारमा भारतीय माटाका भाँडाहरूको भर पर्नुपरेको अवस्थासमेत सिर्जना भएको हो ।
पहिचान र संस्कृतिको जगेर्नाका लागि पहल आवश्यक
नेपालको २०६८ को जनगणनाअनुसार, कुमाल जातिको जनसङ्ख्या १ लाख २१ हजार १ सय ९६ रहेको छ र यो समुदायलाई सीमान्तकृत जातिको रूपमा लिइन्छ। यिनीहरूको मुख्य पेशा माटाका भाँडा बनाउनु भए पनि, गरिबी र शिक्षाको कमीका कारण सामाजिक-आर्थिक रूपमा पछाडि परेका छन्।
यस समुदायका एक युवा भन्छन्, “हामी यो पेशा पुस्तौँदेखि गर्दै आएका हौँ। माटाको दियो र कलशको माग बढेपछि केही राहत महसुस भएको छ, तर यो राहत स्थायी हुनुपर्छ। हाम्रो पहिचान र संस्कृतिसँग जोडिएको यो पेशालाई जोगाइराख्न सरकार र सबै नागरिकको सहयोग आवश्यक छ।”
कुम्हाल समुदायका अगुवाहरूले सरकारले यो पुर्ख्यौली सीपको संरक्षणका लागि विशिष्ट अवसर र संरक्षणका कार्यक्रमहरू ल्याउनुपर्ने माग गरेका छन्। उनीहरूका लागि आधुनिक प्रविधिमा पहुँच, सहुलियतमा कच्चा पदार्थ (माटो) को व्यवस्था, र माटोका सामग्रीहरूको प्रवर्द्धन गर्ने नीतिगत व्यवस्था भएमा यो पेशा र यससँग जोडिएको सांस्कृतिक परम्पराले निरन्तरता पाउने निश्चित छ।
चाडपर्वको उज्यालोमा माटो, पानी र श्रम को मेलबाट कलात्मक रूपमा सिर्जित यी भाँडाहरू केवल व्यापारका वस्तु मात्र होइनन्, यी नेपालको सदियौँ पुरानो संस्कृति, श्रमको पहिचान र पौरखको प्रतीक हुन्। यी पर्वहरूमा कुम्हाल समुदायको पौरखलाई सम्मान गर्नु र उनीहरूको उत्पादनको प्रयोग गर्नु, सांस्कृतिक परम्पराको जगेर्नाका लागि एउटा महत्त्वपूर्ण कदम हुनेछ।